محله های قدیمی خاطرات ماندگار

نامش را در قدیم «بُژنُرد» می گفتند، برخی نیز در قدیم ترها آن را «بیژن‌گُرد» یا « بیژن یورد» می گفتند و «کهنه‌کَند» و «چرمغان» از نام های قدیمی دیگر بجنورد است.

در بجنورد قدیم، کارگاه های مختلفی که نیازهای صنعتی و روزمره ساکنان را تامین می کرده ، فعالیت داشته است که آثار و شواهد نیز نشان می دهد که این شهر دارای ساختمان های مجهز به کاشی کاری و آجری بوده و شبکه آبرسانی داشته است.

محلات قدیمی

یکی از بجنوردی های قدیمی که مطالعات زیادی در زمینه بجنوردشناسی و محله های تاریخی و قدیمی آن دارد، اظهار می دارد: بجنورد در ابتدا چرمغان یا (چهار مغان) نامیده می شده است. در جنوب بجنورد و پیرامون آرامگاه سلطان سید عباس ، آثاری از شهری کهن پیداست که به دوره خوارزمشاهیان تعلق دارد . این شهر که موسوم به چرمغان بوده، از غرب به تپه معصوم زاده، از شرق به جاده روستای حمزانلو و تپه های باستانی صندل آباد، از جنوب به قلعه عزیز و از شمال تا خیابان 17 شهریور جنوبی امتداد می یابد.

«سلیمان بهروز»، قدمت این شهر را حدود 2 تا 3 هزار سال قبل می داند و می گوید: نام بجنورد در زمان اشکانیان «بیژن یورد» بود که بعدها به  «بزنجرد» هم معروف شد.

 وی بیان می کند: یکی از محله های مشهور صد سال پیش بجنورد، «ساربان محله»  و پای توپ کنونی بوده است که بار شترها مانند زغال، پنبه و گندم روی تپه ای گذاشته می شد و همه برای خرید به آن جا می رفتند. وی «دروازه گرگان» را واقع در چهارراه شهید صفای کنونی عنوان می کند و البته از محله «دولوها» هم یاد می کند و می گوید:  منطقه ای در بجنورد نیز به نام منطقه «خاور محله» معروف بود که  سمت محدوده خیابان امیریه جنوبی است و پس از آن نیز محله « دروازه قبله» بود . وی با اشاره به وجود محله ای قدیمی به نام «قرنقه دالان» عنوان می کند: این منطقه دارای کوچه های تاریکی بود که به همین نام دالان تاریک معروف بود و اکنون محدوده کوچه «یزدانی» فعلی تا چهارراه 17 شهریور است. وی که بجنورد را دارای 7 محله قدیمی می داند ، اظهارمی دارد: چهارشنبه بازار فعلی هفتمین محله قدیمی این شهر بود. البته وی این نکته را هم متذکر می شود که هر محله قدیمی در آن زمان دارای مسجد، حمام و  بازار بود.   

چهار دروازه

یکی دیگر از شهروندان  کهنسال به وجود دروازه های قدیمی شهر اشاره می کند و می گوید:  از ابتدای بنای شهر قدیم بجنورد، این شهر دارای چهار دروازه در 4 جهت بود که دروازه مشهد در شمال ، دروازه قبله در جنوب ، دروازه قوچان در شرق و دروازه گرگان در غرب شهر قرار داشت.

«سعادتی» ادامه می دهد: سال 1300 هجری قمری ، بجنورد دارای 11 محله به اسامی محله شهر تازه ، محله دروازه قوچان ، ساربان محله ، سرمحله ، محله شیخ محمد تقی ، محله حاجی ملا نقی ، محله حاجی ابراهیم ، محله مسجد حاج محمد خان ، محله سلطان ، دروازه گرگان و محله وسط بود .

وی عنوان می کند: بازار و خیابان های بجنورد  در سال 1284 هجری قمری،  1500 خانه گلی با بام های مسطح و ظاهری مخروبه داشت. در اینجا 4 خیابان اصلی دیده می شد. یکی از دروازه قبله شروع می شد، ضلع غربی ارگ را دور می زد و سپس به دروازه مشهد ختم می شد. دیگری از دروازه قوچان آغاز می شد و به صورتی نامنظم در شهر امتداد می یافت و در غرب به دروازه گرگان می پیوست.

کوچه های کم عرض

یک کارشناس فرهنگی هم قدمت بجنورد را مربوط به 2 تا 3 هزار سال قبل می داند که در زمان اشکانیان نامش «بیژن یورد» بوده است که پس از آن به «بزنجرد» معروف شد و سپس بجنورد نام گرفت که دارای محله های قدیمی معروفی بود. وی این محله ها را دارای کوچه های تنگ و تاریکی می داند و می گوید: ساختمان های آن موقع به منظور آن که از حمله ازبک ها در امان بماند، عرض کوچه ها کوچک بود و اطراف هر محله خندق یا کانال پر از آب بوده تا سربازان نتوانند حمله کنند و فقط یک کانال برای اتصال به محله باقی می گذاشتند.

سینه ای پر از تاریخ

یک کارشناس فرهنگ عامه هم به یکی از قدیمی ترین محله های بجنورد به نام توپِنگ اَیاغِه (پای توپ) اشاره می کند و می گوید: این منطقه، محله ای با قدمت بسیار در ضلع شمالی شهر است که از دیرباز به واسطه حضور مردمانش، سینه ای پر از تاریخ دارد.

« احسان حصاری مقدم» بیان می کند: وجود ارگ حکومتی سردار مفخم حاکم بجنورد و چند بنای بزرگ دیگر، همه از جمله عواملی بودند که شهر قدیم در قسمت شمالی شکل بگیرد و دروازه گرگان در چند قدمی پای توپ، پذیرای کاروانیانی خسته از رنج سفرهای پر مخاطره بود که از گرگان به بجنورد وارد می شدند. 

وی با توصیف مناطق قدیمی بجنورد اظهارمی دارد: پای توپ، درگذشته های نه چندان دور، کانون داد و ستد و گاه معاملات پایاپای بین شهروندان بجنوردی و افرادی بود که از روستاهای دور و نزدیک، کالای خود را برای عرضه و فروش به آن حوالی می آوردند و سبزه میدان با داشتن چند کاروانسرا در آن محدوده، به مرکزی برای تجارت تبدیل شده بود. به گفته وی وجود ترازویی بزرگ در این محله، عاملی بود برای همه  صاحبان مال که برای وزن کردن و به امانت گذاشتن اموالشان، به این سمت شهر بیایند. سال ها گذشت تا بعدها، به منظور توسعه  شهر، کاروان سرای سردار، نیز ساخته شد.

وی سبزه میدان را یکی دیگر از مناطق قدیمی شهر بجنورد توصیف می کند و می افزاید:  فضای سبزه میدان، یاد آور صدای نقالانی است که مشتریان قهوه خانه ها را بر موج خیال می نشاندند و به اشارت دست های خود، در مقابل چشمان بهت زده آنان، صحنه آرایی می کردند و طنین صدای پتک های آهنگری بر دل آهن گداخته که مدام نواخته می شد، نوازشگر گوش رهگذرانی بود که هر روز از مقابل انبوه مغازه های آهنگری و نعل بندی و مسگری می گذشتند تا به مقصد خود برسند. وی خاطرنشان می کند: در سینه کش دیوار کاروانسرای سردار که اینک به مخروبه ای بدل شده است، کوچه ای به عرض تقریبی 3 متر با نام قرنقه دالان، شاهد عبور هر روزه  ساکنان و افراد بود و گاه کاروان های خسته از راه هم از این معبر خود را به کاروانسرا می رساندند. وی قرنقه دالان یا دالان تاریک را  گذرگاه کوتاهی می داند برای مردمانی که می خواستند خود را به خیابان دوچنار آن روزها که تنها باغ بزرگی بود، برسانند.

وی می افزاید: به گواه کهنسالان بجنوردی، سقف این کوچه از سمت خیابان شاهرضا( شهید بهشتی جنوبی) تا چهار راه اول(تقاطع کوچه گرمه ای)، با تیرهای چوبی و کاهگل پوشانیده شده بود که راه پله ای خشتی در ابتدای کوچه برای راهیابی به پشت بام داشت. در پشت بام مشرف به خیابان و فلکه  ششم بهمن ( میدان شهید)، اتاقک کوچکی ساخته بودند که در شب های زمستان که سرمای جانسوزی هم داشت، قراولان حکومت سرداری، از دریچه  همان اتاق، از بازار و اموالی که در کاروانسرا به امانت گذاشته شده بود، نگهبانی می دادند.

به گفته وی همجواری قرنقه دالان با کاروانسرای سردار، سبب شد تا بعدها در ورودی کوچه، مشاغلی از جمله آهنگری، نعلبندی و پالان دوزی رونق بگیرد که برای سهولت در خالی کردن بار چهارپایان در مغازه و مقابله با ورود سیلاب های فصلی بود که وارد حجره ها می شد. «حصاری مقدم» اظهارمی دارد: کوچه  قرنقه دالان، از حوالی سال های ۴۰به بعد، با نام یکی از ساکنان همان کوچه، «حاجی برنجی» شناخته می‌شد و  به شهید «عباس کریمی راد» تغییر نام داد.