سایه روشن نرخ بیکاری، نسبت اشتغال و مشارکت اقتصادی در استان

علی اصغر خسروی- نتایج طرح آمارگیری نیروی‌ کار در تابستان ١٤٠١ که از سوی مرکز آمار ایران منتشر شده است نشان می دهد که نرخ بیکاری، نسبت اشتغال و مشارکت اقتصادی در خراسان شمالی در فصلی که گذشت، نسبت به تابستان سال قبل کاهش یافته است. در این بین اگر چه کاهش نرخ بیکاری امیدوار کننده است اما کاهش یافتن نرخ نسبت اشتغال و مشارکت اقتصادی، نیازمند تأمل و بررسی است و نکته روشنی محسوب نمی شود، به عبارتی سایه روشن این شاخص ها، توجه مسئولان و متولیان امر را می طلبد. البته مقایسه این شاخص ها با میانگین کشوری آن ها نشان دهنده نکات قابل توجه دیگری است به گونه ای که نرخ هر 3 شاخص نرخ بیکاری، نسبت اشتغال و مشارکت اقتصادی در خراسان شمالی، در تابستان امسال، بالاتر از میانگین کشوری آن ها بوده است.

معنی نرخ بیکاری، نسبت اشتغال و نرخ مشارکت اقتصادی
اکنون خالی از لطف نیست که بدانیم معنی هر یک از شاخص های یاد شده چیست؛ درگاه ملی آمار، این گونه نوشته است:
نرخ بیکاری: عبارت است از نسبت جمعیت بیکار به جمعیت فعال (شاغل و بیکار)، ضربدر 100.
نسبت اشتغال: عبارت است از نسبت جمعیت شاغل یا به کل جمعیت در سن کار، ضربدر در 100.
نرخ مشارکت اقتصادی: عبارت است از نسبت جمعیت فعال (شاغل و بیکار) به جمعیت در سن کار، ضربدر 100.
اندازه گیری اشتغال و بیکاری در طرح آمارگیری نیروی کار مرکز آمار ایران تا جایی که ممکن است از تعاریف و مفاهیم بین المللی جدید و بر اساس سیزدهمین کنفرانس بین المللی آمارشناسان کار که در سال 1983 برگزار شد تبعیت می کند.
بر اساس بررسی های به عمل آمده، به دلیل تحولات اجتماعی صورت گرفته در زمینه سن ورود به بازار کار در سال های اخیر در کشورهای مختلف حداقل سن 15 سال، برای بررسی شاخص های کلیدی بازار کار در نظرگرفته شده که به دلیل تحولات مشابه در کشورمان، از فصل بهار 1398 شاخص های عمده بازار کار کشور براساس جمعیت 15 ساله و بیشتر محاسبه و ارائه شده است.
نکته دیگر این که، زمان آماری برای تعیین وضع فعالیت، دومین و سومین هفته تقویمی (شنبه تا جمعه) ماه میانی هر فصل است که هفته مرجع نامیده می شود.

 تعریف شاغل و بیکار
شاید برای برخی افراد این پرسش ایجاد شود که شاغل و بیکار طبق تعریف مرکز آمار به چه افرادی گفته می شود؟ بر اساس تعریف مرکز آمار ایران، افراد 15 ساله و بیشتر که در طول هفته مرجع، طبق تعریف کار، حدقل یک ساعت کار کرده یا بنا به دلایلی به طور موقت کارشان را ترک کرده باشند؛ افرادی که بدون دریافت مزد برای یکی از اعضای خانوار خود که با وی نسبت خویشاوندی دارند، کار می کنند (کارکنان فامیلی بدون مزد)؛ کارآموزانی که در دوره کارآموزی فعالیتی در ارتباط با فعالیت مؤسسه محل کارآموزی انجام می دهند، یعنی به طور مستقیم در تولید کالا یا ارائه خدمات سهیم هستند؛ محصلانی که در هفته مرجع مطابق تعریف، کار کرده اند و تمام افرادی که در نیروهای مسلح به صورت کادر دائم یا موقت خدمت می کنند(نیروهای مسلح شامل پرسنل کادر، درجه داران و سربازان وظیفه نیروهای نظامی و انتظامی)، از جمله گروه های افراد «شاغل» محسوب می شوند.
از سوی دیگر، افراد 15 ساله و بیشتر که 3 ضابطه را به طور همزمان دارا باشند «بیکار» محسوب می شوند؛ 3 ضابطه یاد شده شامل این موارد است: 1- در هفته مرجع، فاقد کار باشند (دارای اشتغال مزدبگیری یا خوداشتغالی نباشند)، 2- در هفته مرجع و سه هفته قبل از آن، جویای کار باشند (اقدامات مشخصی را به منظور جست و جوی اشتغال مزدبگیری یا خوداشتغالی به عمل آورده باشند)، 3- در هفته مرجع یا هفته بعد از آن برای اشتغال مزدبگیری یا خوداشتغالی، آماده برای کار باشند. افرادی که به دلیل آغاز به کار در آینده، یا انتظار بازگشت به شغل قبلی جویای کار نبوده، ولی فاقد کار و آماده برای کار بوده اند نیز بیکار محسوب می شوند.

وضعیت نرخ مشارکت اقتصادی، نسبت اشتغال و بیکاری در خراسان شمالی
حالا برمی گردیم به وضعیت نرخ مشارکت اقتصادی، نسبت اشتغال و بیکاری در خراسان شمالی در فصل تابستان 1401. بر اساس جدول شاخص های عمده بازار کار جمعیت 15 ساله و بیشتر به تفکیک استان ها، نرخ مشارکت اقتصادی در خراسان شمالی در تابستان امسال 43.6 درصد بوده و این در حالی است که این نرخ در تابستان سال گذشته 45.6 درصد بوده است؛ این یعنی شاهد کاهش 2 درصدی نرخ مشارکت اقتصادی در این استان در این بازه زمانی بوده ایم. البته با توجه به این که میانگین کشوری نرخ مشارکت اقتصادی در کشور در تابستان امسال 41 درصد اعلام شده، در این شاخص، خراسان شمالی 2.6 درصد از میانگین کشوری، وضعیت بهتری دارد. مقایسه بین استان های مختلف نشان می دهد خراسان شمالی در فصل قبل، نهمین استان دارای بیشترین نرخ مشارکت اقتصادی بوده که نکته امیدوارکننده ای قلمداد می شود.
از دیگر سو، نرخ نسبت اشتغال در این استان در تابستان 1401 عدد 39.6 درصد را نشان می دهد که با توجه به نرخ 40.4 درصدی این شاخص در تابستان 1400، به این نتیجه می رسیم که نسبت اشتغال در این استان از آن تابستان تا این تابستان 0.8 درصد کاهش یافته است. میانگین کشوری نسبت اشتغال در فصل گذشته 37.3 درصد اعلام شده، یعنی در این شاخص هم خراسان شمالی بالاتر از میانگین کشوری است. خراسان شمالی در تابستان 1401 نهمین استان دارای بیشترین نرخ نسبت اشتغال بوده که نکته روشنی محسوب می شود.
به نرخ بیکاری می رسیم، آن جا که شاهد کاهش 2.2 درصدی این شاخص در خراسان شمالی در تابستان امسال نسبت به سال گذشته هستیم که نکته مهم و امیدوار کننده است.
نرخ بیکاری در خراسان شمالی در تابستان 1401، عدد 9.2 و در تابستان سال قبل، 11.4 درصد را نشان می دهد. میانگین کشوری نرخ بیکاری در تابستان امسال 8.9 درصد بوده، یعنی، نرخ بیکاری هم در خراسان شمالی از میانگین کشوری آن بالاتر است. بررسی ها نشان می دهد که خراسان شمالی دهمین استان دارای بیشترین نرخ بیکاری در تابستان 1401 بوده، یعنی با توجه به این که محور توسعه این استان کشاورزی است، بالا بودن این نرخ در فصل تابستان، این علامت سوال را ایجاد می کند که چرایی این قضیه چیست؟
 وضعیت کشوری نرخ بیکاری و مشارکت اقتصادی
بررسی نرخ بیکاری افراد ١٥ ساله و بیشتر نشان می‌دهد که ٨,٩ درصد از جمعیت فعال (شاغل و بیکار)،  در تابستان 1401 بیکار بوده‌اند. بررسی روند تغییرات نرخ بیکاری حاکی از آن است که این شاخص، نسبت به فصل مشابه در سال قبل (تابستان ١٤٠٠)، 0.7 درصد کاهش یافته است.
در تابستان ١٤٠١، به میزان 41 درصد جمعیت ١٥ ساله و بیشتر از نظر اقتصادی فعال بوده‌اند، یعنی در گروه شاغلان یا بیکاران قرار گرفته‌اند. بررسی تغییرات نرخ مشارکت اقتصادی حاکی از آن است که این نرخ نسبت به فصل مشابه در سال قبل (تابستان ١٤٠٠)، 0.1 درصد کاهش یافته است.
جمعیت شاغلان ١٥ ساله و بیشتر در فصل تابستان امسال ٢٣ میلیون و ٧٧٩ هزار نفر بوده که نسبت به فصل مشابه سال قبل ٣٧٤ هزار نفر افزایش داشته است. بررسی اشتغال در بخش‌های عمده اقتصادی نشان می‌دهد که در تابستان ١٤٠١، بخش خدمات با ٥٠,٤ درصد بیشترین سهم اشتغال را به خود اختصاص داده است. در مراتب بعدی، بخش‌های صنعت با 33.8 و کشاورزی با 15.8 درصد قرار دارند.
نرخ بیکاری جوانان ١٥ تا ٢٤ ساله حاکی از آن است که 23 درصد از فعالان این گروه سنی در تابستان ١٤٠١ بیکار بوده‌اند. بررسی تغییرات فصلی نرخ بیکاری این افراد نشان می‌دهد، این نرخ نسبت به فصل مشابه در سال قبل (تابستان ١٤٠٠)، 2.7 درصد کاهش یافته است.
بررسی نرخ بیکاری گروه سنی ١٨ تا ٣٥ ساله نیز نشان می‌دهد که در تابستان امسال، ١٦,٢ درصد از جمعیت فعال این گروه سنی بیکار بوده‌اند، این در حالی است که تغییرات فصلی نرخ بیکاری این افراد نشان می‌دهد این نرخ نسبت به تابستان ١٤٠٠، به میزان 1.4 درصد کاهش یافته است.
بررسی سهم جمعیت ١٥ ساله و بیشتر دارای اشتغال ناقص نشان می‌دهد که در تابستان امسال، 9.2 درصد جمعیت شاغل،‌ به دلایل اقتصادی (فصل غیرکاری، رکود کاری، پیدا نکردن کار با ساعت بیشتر و...) کمتر از ٤٤ ساعت در هفته کار کرده و آماده برای انجام کار اضافی بوده‌اند. این در حالی است که 39.6 درصد از شاغلان ١٥ ساله و بیشتر، ٤٩ ساعت و بیشتر در هفته کار کرده‌اند.